Сөздіктің негізін ҚР ҒЖБМ гранттық қаржыландыру ғылыми жобасы аясында әзірленген AP19676988-«А. Байтұрсынұлы конкордансы қазақ-орыс параллель корпусы» (жетекшісі ф.ғ. к. Гулнур Байшукурова) электрондық қазақ-орыс параллель корпусының материалдары құрайды. А.Байтұрсынұлының таңдамалы шығармалары конкорданс құрудың негізгі мәтін көзі ретінде алынды, оған « Оқу құралы», «Тіл-құрал», «Тіл жұмсар», «Әдебиет танытқыш» сияқты тіл білімі, әдебиеттану саласындағы іргелі ғылыми еңбектері мен оқу-әдістемелік құралдардан үзінділер, таңдамалы мақалалар, хаттар, баяндамалар, сондай-ақ, ақынның өлеңдері, аудармалары енген.
Қазіргі уақытта А.Байтұрсынұлының еңбектерінің қазақ тіліндегі және орыс тіліне аударылған академиялық басылымдары бар, олар бұрынғы графикадан қазақ тілінің қазіргі жазуына сәйкестендірілген. Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы өз шығармаларының кейбір басылымдарын (1914 жылдан 1928 жылға дейін) араб графикасында жазды, ол кезең қазақ жазу емлесінің қалыптасу уақыты болғандықтан, кейбір тұстарда жазуда әртүрлі нұсқалар қолданылды, бұл мәтіндер ауқымының әртектілігіне әкелді. Сонымен қатар, ғалымның көптеген шығармасы бірнеше рет кириллицаға аударылып, транслитерацияланды. Сөйтіп, басылымның біртекті болмауы графикасының авторлық және редакторлық нұсқаларының көп болуымен байланысты туындап отыр.
«Ахмет Байтұрсынов терминдерінің қазақ-орыс жиілік сөздігінде» қазақ тіліндегі 400-ге жуық термин және оның орыс тіліндегі аудармалары бар. Сөздікке оқыту әдістемесіне, лингвистикаға, әдебиеттануға және т.б. қатысты терминдер мен ұғымдар енгізілген.
Терминдер әліпби ретімен берілген. Сөздіктегі терминдер бір ғана сөзден (мысалы, ТЕРМЕ) немесе сөз тіркесінен (мысалы, КӨРНЕК ӨНЕРІ) тұруы мүмкін. Тақырыптар қою бас әріптермен берілген. Тақырыптық сөз оның бастапқы тұлғасында беріледі. Егер терминдер сөз тіркестері түрінде болса, онда олардың әліпбилік орны тіркестің бірінші сөзі бойынша анықталады.
Қазақ тілінде терминдер алдымен авторлық түсіндірмемен, яғни шығармалардағы анықтамалар мен түсіндірмелер күйінде беріледі, содан кейін қазақ тілінің терминдерінің академиялық лингвистикалық сөздіктеріне сілтеме жасай отырып, болмаса ішнара құрастырушылар тарапынан анықталған терминнің заманауи түсіндірмесі түрінде беріледі. Терминнің орыс тіліне аудармасы орыс тілінің терминдерінің академиялық лингвистикалық сөздіктеріне сілтеме жасай отырып, олардың мағынасын түсіндірумен қатар жүреді.
Сөздікке тіл білімі, әдебиеттану, лингводидактика мен оның негізгі пәндерінің (педагогика, психология және т.б.) даму деңгейін көрсететін А. Байтұрсынұлының ескі, ұмытылған терминдері мен ұғымдары енгізілген. А.Байтұрсынұлының көптеген терминге түрліше түсіндірмелері мен сипаттамалары да келтірілген. Сөздікте, сондай-ақ, жалпы қабылданған атауларға сәйкес тілдік, әдебиеттану, әдістемелік терминдер мен ұғымдардың түсіндірмелері нақтыланған.
Сөздіктің негізгі мақсаты – қазақ әліпбиі мен қазақ жазуының негізін қалаушы, ұлт Ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының терминологиялық бірліктерін жүйелеу. Ахмет Байтұрсынұлы – лингвистикалық терминдерді айналымға енгізген алғашқы лингвист. Авторлар сөздік материалдары қазақ тілі мен әдебиеті, пәнді оқытудың қазақстандық әдістемесінің дамуы, оның ұғымдары мен терминдер жүйесінің байлығы туралы толық түсінік береді деп санайды.
Сөздік филолог мамандарға, оқытушыларға, әдіскерлерге, студенттерге, магистранттар мен докторанттарға және оқу, ғылыми және практикалық пән ретінде әдістемеге қызығушылық танытқан көпшілікке арналған.
Құрастырушылардан
Ахмет Байтұрсынұлы (1872–1937) — қазақтың белгілі қоғам қайраткері, ағартушы, ақын, тілтанушы, және ғалым. Ол қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданында дүниеге келген. Ахмет Байтұрсынұлының есімі қазақ тілін оқыту әдістемесінің және әліпбидің негізін қалаушы ретінде танымал. Оның тіл біліміне, әдебиетке және ағартушылық ісіне қосқан үлесі аса зор.
Байтұрсынұлы өзінің бүкіл өмірін қазақ халқын оқытуға және сауаттандыруға арнады. Ол 1912 жылы қазақ жазуының реформасын жасап, "Төте жазу" деп аталған араб жазуына негізделген қазақ әліпбиін ұсынды. Бұл әліпби қазақ тілін оқып-үйренуді жеңілдетіп, халықтың сауаттану деңгейін көтеруге мүмкіндік берді.
Ахмет Байтұрсынұлы 1913 жылы "Қазақ" газетін ұйымдастырып, оның бас редакторы болды. Бұл газет сол кезеңде халықтың рухани және мәдени өміріне айтарлықтай әсер етті. Сонымен қатар, ол қазақ әдебиетіне көптеген аударма шығармаларды қосты, мысалы, И.А.Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударып, халық арасында танымал етті.
1937 жылы Ахмет Байтұрсынұлы "халық жауы" деген жалған айыппен қуғынға ұшырап, ату жазасына кесілді. Оның есімі тек 1988 жылы ақталып, Қазақстанда оның шығармашылығы қайтадан зерттеле бастады. Бүгінгі күні Ахмет Байтұрсынұлының мұрасы қазақ мәдениеті мен тіл біліміне қосқан баға жетпес үлес ретінде жоғары бағаланады.
-
лемма
А.Байтұрсынұлы анықтамасы
Қазіргі сөздіктердегі анықтамасы
орысша атауы
значение
Сөз жиілігі
-
Лебіз ғылымы
Лебіз ғылымының мақсаты – асыл сөздердің асыл болатұн заңдарын білдіріб, түрлерін танытыб, әдебійет жүзіндегі өнерпаздардың шығарған сөздерінің үлгі-өнегелерімен таныстырыб, сөзден шеберлер не жасағандығын, не жасауға болатұндығын көрсетіу. [А. Байтұрсынұлы. Шығармалары. 3-том, б. 44]
Риторика — 1. Шешен сөйлеудің теориясы; 2. Мағынасы аз, нәрлі сөз. Сөздің сырт формасының әдемілігі. [Тіл білімі терминдерінің орысша–қазақша сөздігі. С.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов. – Алма-ата. Қазақ ССР–нің «Ғылым» баспасы, 1966. – 211 бет.]
Риторика
Риторика (греч. rhetorike) -1) наука об ораторском искусстве и шире - о художественной прозе вообще [Словари и энциклопедии на Академике: https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/255942]
-
-
Лептеу
Әсерлеу (лептеу) - Әсерлеу деб сөздің әсерін күшейтіб сөйлеуді айтамыз. Әсерлеу көңіл күйінен шығыб, көңілге күй түсіреді. [А. Байтұрсынұлы. Шығармалары. 3-том, б. 110]
Әсерлеу — көркем шығармада сөздің әсерлілігін, көркемдігін, мәнерлілігін арттырудың амалы. [Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 2-том / Құраст.: Ғ.Қалиев, С.Бизақов, О. Нақысбеков және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б.]
Восклицание, восклицательный знако
Восклицание - в синтаксической стилистике: общее обозначение предложений различной модальности, целенаправленности и структуры, выделяемых по выражению эмоционального отношения говорящего к действительности. Таким отношением может быть: эмоциональная оценка (презрение, ирония, сожаление, вера, восхищение и т. д.)
[Учебный словарь стилистических терминов. - Новосибирск: Новосибирский государственный университет. О. Н. Лагута. 1999: https://stilistics.academic.ru/142/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5]
-
-
Лепті сөйлем
Лепті сөйлем деліп аталатын адам көңілі күйі, жан жайымен сөйлегенде, мәселен: жан ауырғанда, не кенелгенде, таңданғанда, сұқтанғанда, кейігенде, есіркегенде, күйінгенде, сүйінгенде, қорыққанда, қуанғанда айтылатын сөйлемдер. Бұлар айтылғанда жай айтылмай, лепті үнмен айтылады. Сондықтан лепті сөйлем деп аталады. [А. Байтұрсынұлы. Шығармалары. 3-том, б. 247-248]
Лепті сөйлем - адамның көңіл күйін, әр түрлі эмоциялық сезімін білдіріп, ерекше әуенмен айтылатын сөйлем. [Қалиев, Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі, б. 198]
Восклицательное предложение
Предложение, в котором выражение основного содержания мысли сопровождается выражением чувств говорящего, связанных с этим
содержанием и передаваемых посредством особых слов (междометий, восклицательных членов) и/или восклицательной интонации. [Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1966. - С.83]
-
-
Лұғат белгісі
Сөздің өзін танытатұн белгі – тіл йаки лұғат белгісі болады. Ол белгі әркімнің өз ыңғайымен, өз оңтайымен сөз тізіб, әдеттенуінен, салттаныуынан болады. Әркімнің өз салты болғанмен, ол салттар жалпы сөз тізіу салттарынан, шарттарынан аса алмайды. Сөз шығарыушылар әуелі сөз ұнасымына керек жалпы шарттарды орнына келтіріб, өзінің өзгеше әдісі болса, соның үстіне ғана қосады. Сондықтан сөз шығарыушылар бәрінен бұрын шарттарын біліу қажет [А. Байтұрсынұлы. 12 томдық шығармалар жинағы. 9-том, 24-б.]
Стиль — [грек. stylos] з а т. 1. Заттың негізгі белгісі мен қасиетін білдіретін ерекше көрінісі, сипаттық бейне ұқсастығы. [Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 13-том / Құраст. А. Фазылжанова, Н. Оңғарбаева, Қ. Ғабитханұлы және т.б. - Алматы, 2011. - 752 б.]
Стиль (стиль речи)
Стиль - совокупность отличительных признаков языка, используемого в разных областях общественной и культурной жизни. [ Словари и энциклопедии на Академике:
https://psychology_pedagogy.academic.ru/17855/%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8]
-
-
Лұғат қыйсыны/сөз қыйсыны
Тіл қыйсыны (йаки лұғат қыйсыны) дегеніміз – асыл сөздің асыл болатұн заңдарын, шарттарын танытатұн ғылым. [А. Байтұрсынұлы. Шығармалары. 3-том, б. 44]
Стилистика — з а т. л и н г в. Тіл білімінің, тілдің көркемдегіш амал-тәсілдерін, қолданылу аясын, қатысымдық әрекет-қызметін зерттейтін саласы. [Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 13-том / Құраст. А. Фазылжанова, Н. Оңғарбаева, Қ. Ғабитханұлы және т.б. - Алматы, 2011. - 752 б.]
Стилистика
Стилистика - раздел языкознания, в задачи которого входит а) изучение разных стилей, включая стили индивидуальные и жанровые; б) изучение экспрессивно-эмоционально-оценочных свойств различных языковых средств как в парадигматическом плане (т. е. в системе данного языка — «стилистика языка»), так и в синтагматическом плане, т. е. с точки зрения их использования в различных сферах речевого общения («стилистика речи»). [Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1966. - С.445]
-